De ONA-experts van Wereldwijs delen hun kennis en ervaring met formatief evalueren

Door Bertine Kes, Freke Benoist en Lisa Peperkamp.

Op basisschool Wereldwijs staat formatief evalueren centraal in het onderwijsaanbod. Maar wat houdt dit nu precies in en wat betekent het voor de leerlingen en leerkrachten? In deze blog delen wij onze ervaringen en inzichten, geïnspireerd door de wetenschappelijke bevindingen van John Hattie, Dylan Wiliam en anderen.

Formatief evalueren is een doelgerichte, cyclische aanpak van onderwijs die niet draait om eindtoetsen, maar om groei. Het is gebaseerd op concrete leerlingprestaties en helpt leerkrachten om het leerproces voortdurend aan te passen en te verbeteren. Het doel? Leerlingen weten waar ze staan, waar ze naartoe werken en wat hun volgende stap is.

Hoe het begon

Twaalf jaar geleden kregen de leerlingen op Wereldwijs de vraag: “Welk gedrag heeft een goede leerling?” De antwoorden die ze gaven, waren schokkend: “geen fouten maken, stil zijn en hoge cijfers halen.” Dit was voor het team van Wereldwijs een moment van bezinning. Was dit de manier waarop zij leerlingen wilden zien? De conclusie was duidelijk: er moest iets veranderen!

We gaan uit van de kracht van een groeimindset, en een cultuur waarin fouten maken wordt gezien als een kans om te groeien.

Groeimindset

Een belangrijke basis van formatief evalueren op Wereldwijs is het werken vanuit een groeimindset. Dit betekent dat leerlingen leren om door te zetten en te proberen, om hulp kunnen vragen waar nodig en niet opgeven als iets niet meteen lukt. Fouten worden niet gezien als falen, maar als een kans om te leren en te ontwikkelen. Dit is een belangrijk uitgangspunt voor leerkrachten op Wereldwijs: een fout is geen mislukking, maar een waardevolle stap op weg naar verbetering en groei. Van groep 1 tot en met groep 8 hoor je de leerlingen op Wereldwijs dezelfde taal spreken. Al in de kleuterklas wordt aan kinderen duidelijke gemaakt dat fouten maken bij het leerproces hoort.

Heldere doelen stellen

Wat zorgt ervoor dat leerlingen hun eigen leerproces écht kunnen volgen? Dat begint met het stellen van heldere leerdoelen en succescriteria. Leerlingen moeten weten wat ze moeten leren, waarom ze het leren, en hoe ze begrijpen of ze het goed doen. Leerkrachten van Wereldwijs maken de leerdoelen positief, helder en betekenisvol. Hierdoor kunnen leerlingen zelf inschatten waar ze staan in hun leerproces en wat ze nog te doen hebben om hun doelen te bereiken. De kinderen schalen zichzelf aan het begin van een les in en kunnen aangeven of ze zelfstandig aan het werk kunnen of juist hulp nodig hebben ( Bron: Formatief evalueren in het primair onderwijs: Werken aan groei, SLO, 2019).

Feedback als motor voor groei

Een ander belangrijk aspect van formatief evalueren is feedback. Dit is niet zomaar een reactie op het werk van een leerling, maar een hulpmiddel voor groei. Het model van Hattie & Clarke, bekend als “Leren Zichtbaar Maken”, benadrukt drie soorten feedback: Feed-up (wat is het doel?), Feedback (waar staat de leerling nu?), en Feed-forward (wat is de volgende stap?).

Met dit model worden leerlingen geholpen niet alleen te begrijpen wat ze al goed doen, maar ook wat ze nog moeten verbeteren om hun doelen te bereiken. En daar blijft het niet bij. De feedback kan door de leerkracht worden gegeven, maar ook door een klasgenoot of door jezelf. Zo leer je kritisch kijken naar je ontwikkeling.

Van proberen kun je leren, dat hoor je regelmatig in het klaslokaal terugkomen. Niet alleen door de leerkracht maar juist door de leerlingen onderling.

Metacognitie: Leren hoe je leert

Een essentieel onderdeel van formatief evalueren is metacognitie: leerlingen leren reflecteren op hun eigen leerproces. Hoe kunnen ze zelf beter begrijpen hoe ze leren, wat hen helpt om te leren, en waar ze nog in moeten investeren? Dit is niet iets dat je leerlingen zomaar leert, maar iets wat je als leerkracht actief moet stimuleren door ze ruimte en woorden te geven om over hun leren na te denken.

“Hoe geef je leerlingen woorden en ruimte om zelf te reflecteren op hun leren? Dit vraagt om een cultuur waarin reflectie vanzelfsprekend is.”

Het resultaat

Nu, twaalf jaar later, heeft het werken met formatief evalueren op Wereldwijs zijn vruchten afgeworpen. De leerlingen hebben hoge verwachtingen van zichzelf en van elkaar. Ze erkennen verschillen, maar waarderen elkaars inbreng. Ze begrijpen dat fouten maken een essentieel onderdeel is van leren, en dat groei mogelijk is wanneer je je eigen leerproces actief volgt en beïnvloedt.

“Onze leerlingen hebben hoge verwachtingen van zichzelf en van elkaar. Ze zien groei bij zichzelf en anderen. En fouten maken? Dat hoort erbij!” Aldus juf Hanna van obs Wereldwijs.

Een praktische aanpak

Leerkrachten die willen starten met formatief evalueren hoeven niet meteen alles om te gooien. Kleine aanpassingen in je les kunnen al een enorme impact hebben op de motivatie en het eigenaarschap van leerlingen. Begin met het stellen van heldere doelen, geef structurele feedback, en geef leerlingen de kans om te reflecteren op hun eigen leren. Zoals Dylan Wiliam het zegt: “Formatief evalueren is geen techniek, maar een houding.”

Het gaat erom dat je als leerkracht het leerproces van je leerlingen centraal stelt en hen helpt om eigenaar te worden van hun eigen groei.

Meer leren? Kom naar een van onze inspiratiesessies

Wil je meer leren over Formatief evalueren en zelf ervaren hoe dit werkt in de praktijk? Kom dan naar één van de inspiratiesessies op basisschool Wereldwijs!